DOZWOLONE PRAKTYKI ENOLOGICZNE

Warto przypomnieć we wstępie z czym zasadniczo mamy do czynienia.

Dozwolone praktyki enologiczne, to procesy technologiczne związane z winifikacją, które zostały dopuszczone przy produkcji wina, stosownymi przepisami prawa wspólnotowego. Dopuszczalne są wyłącznie praktyki enologiczne zatwierdzone, zgodnie z załącznikiem VIII Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1308/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiającego wspólną organizację rynków produktów rolnych oraz uchylające rozporządzenia Rady (EWG) nr 922/72, (EWG) nr 234/79, (WE) nr 1037/2001 i (WE) nr 1234/2007. Katalog takich procesów jest zatem zamknięty a stosowanie procesów nieautoryzowanych lub z naruszeniem warunków takiej autoryzacji, jest całkowicie zabronione (wino należy zniszczyć pod urzędowym nadzorem).

Musimy też pamiętać, że dozwolone praktyki enologiczne mogą być stosowane wyłącznie do celów zapewnienia właściwej fermentacji winiarskiej, odpowiedniego konserwowania lub właściwego dojrzewania produktu. Nie mogą zatem służyć do poprawiania wina ze względu na nasz kaprys.

Jedną z popularniejszych praktyk jest oczywiście przedmiotowe dziś wzbogacanie.

CZYM JEST WZBOGACANIE?

Proces wzbogacania wina jest procesem z którym wiąże się największa chyba liczba niejasności i błędów popełnianych przez winiarzy. Proces ten mylony jest często z dosładzaniem wina. Szeregiem legend obrosły także warunki wzbogacania. Warto wyjaśnić z czym zatem mamy do czynienia.

Samo wzbogacanie to praktyka enologiczna, która polega na zwiększaniu naturalnej objętościowej zawartości alkoholu świeżych winogron, moszczu winogronowego, moszczu winogronowego w trakcie fermentacji, młodego wina w trakcie fermentacji oraz wina. Zwiększanie takiej naturalnej, objętościowej zawartości alkoholu może odbywać się w następujący sposób:

• poprzez dodanie sacharozy, zagęszczonego moszczu winogronowego lub rektyfikowanego zagęszczonego moszczu winogronowego – w przypadku świeżych winogron, moszczu winogronowego w trakcie fermentacji lub młodego wina w trakcie fermentacji
• poprzez dodanie sacharozy, zagęszczonego moszczu winogronowego lub rektyfikowanego zagęszczonego moszczu winogronowego lub poprzez częściowe zagęszczenie łącznie z osmozą odwrotną – w przypadku moszczu winogronowego
• poprzez częściowe zagęszczenie w wyniku schłodzenia – w przypadku wina.

W praktyce wzbogacanie przeprowadza się najczęściej poprzez dodanie do fermentującego wina cukru – w formie sacharozy lub zagęszczonego moszczu winogronowego (nie mylić z dosładzaniem, czyli dodatkiem cukru do wina gotowego). W żadnym wypadku nie polega na dodatku alkoholu (wzmacnianiu) do wina.

WARUNKI WZBOGACANIA

W przypadku gdy warunki klimatyczne w pewnych obszarach uprawy winorośli znajdujących się na terenie Unii stworzyły taką konieczność, zainteresowane państwa członkowskie mogą zezwolić na zwiększenie naturalnej objętościowej zawartości alkoholu świeżych winogron, moszczu winogronowego, moszczu winogronowego w trakcie fermentacji, młodego wina w trakcie fermentacji oraz wina. Proces ma jednak pewne ograniczenia:

• nie może zwiększyć naturalnej objętościowej zawartości alkoholu o więcej niż 3%
• nie może zwiększyć całkowitej objętościowej zawartości alkoholu świeżych winogron, moszczu winogronowego, moszczu winogronowego w trakcie fermentacji, młodego wina w trakcie fermentacji lub wina do ponad 11,5 % obj.

Państwa członkowskie mogą podnieść górną granicę całkowitej objętościowej zawartości alkoholu produktów, do 12 % obj. dla wina czerwonego na zasadach odstępstwa.

Jedynie latach, w których warunki klimatyczne byłyby wyjątkowo niekorzystne, państwa członkowskie mogą zwrócić się o zwiększenie limitów określonych o kolejne 0,5 %. W odpowiedzi na taki wniosek Komisja na mocy uprawnień, o których mowa w art. 91, przyjmuje akt wykonawczy w najkrótszym możliwym terminie. Komisja podejmie starania, aby podjąć decyzję w terminie czterech tygodni od złożenia wniosku.

Zgłoszenie zamiaru przeprowadzenia  zabiegu wzbogacania, należy składać do Wojewódzkiego Inspektoratu Jakości Handlowej Artykułów Rolno- Spożywczych właściwego ze względu na miejsce wyrobu wina.

Zgłoszenia takiego dokonujemy nie później niż na dwa dni przed planowanym wzbogacaniem. Wyznaczony Inspektor przeprowadza kontrole prawidłowości prowadzenia procesu wzbogacania.

Wzór zgłoszenia znajdziecie TUTAJ.

ZGODA MINISTRA 

Co szczególnie doniosłe – wzbogacanie wina może być przeprowadzone jedynie za  zgodą państwa, wydaną w przypadku gdy warunki klimatyczne uprawy winorośli na terenie kraju stworzyły taką konieczność. Decyzja taka wydawana jest zwykle na wniosek zainteresowanych winiarzy (skąd minister rolnictwa ma mieć pojęcie, że to zły rok dla upraw :P) i ma charakter decyzji ogólnej. Nie jest to zatem przyzwolenie na wzbogacanie wyrażone konkretnemu podmiotowi ale dotyczy wszystkich producentów wina.

Ostatni raz, zgodę taką wydało Ministerstwo Rolnictwa w wyjątkowo słabym roku 2017. Jak dowiadujemy się z ostatnich komunikatów, kolejnym rocznikiem ze zgodą na wzbogacanie będzie także rocznik 2020. Jedyny problem polega na tym, że zgoda ministra (LINK) wydana została w ostatnich dniach października, gdy winobranie w Polsce zasadniczo już się skończyło lub właśnie dobiega końca a spora cześć win (jeśli nie większość), zakończyła także sam proces fermentacji. Jedyną dopuszczalną formą wzbogacania na tym etapie jest zagęszczanie wina w wyniku schłodzenia – co jest mało praktyczne z przyczyn technologicznych.

Oczywiście nie wymagam od Ministra Rolnictwa aby wiedział kiedy zbiera się owoce (Jak myślicie? Może jednak powinni się choć trochę znać na tej robocie?) i kiedy takie pisma narażają urząd na śmieszność. Faktem jest jednak, że decyzja ta była wydana niewątpliwie na wniosek winiarzy. O wniosku w sprawie wzbogacania rozmawiałem z częścią stowarzyszeń winiarskich jeszcze we wrześniu, gdy jasnym było, że nie będzie to kolejny, dobry rocznik. Wina tak późnej decyzji jest przez to raczej po stronie zainteresowanych producentów, którzy czekali zapewne do ostatniej chwili na nagłą poprawę sytuacji. Może się przyznacie? Kto jeszcze nie zbierał?

The post Zgoda na wzbogacanie wina w 2020 roku first appeared on Paragraf w kieliszku.

Nie jest moją dzisiejsza ambicją napisanie komentarza do całej ustawy. Warto jednak zaznaczyć najważniejsze zmiany, jakie czekają nas po jej wejściu w życie, przynajmniej w brzmieniu dziś nam znanym. Projekt jest w dość wczesnej fazie. Można więc a wręcz należy zgłaszać do ministerstwa swoje uwagi i wnioski w obszarze regulacji.

Pełny tekst projektu znajdziecie TUTAJ

Nowe prawo winiarskie?

CELOWOŚĆ USTAWY I ZAKRES REGULACJI

Nowa ustawa ma regulować:

• zasady wyrobu fermentowanych napojów winiarskich
• zasady znakowania fermentowanych napojów winiarskich w zakresie ich nazw
• zasady wykonywania działalności gospodarczej w zakresie wyrobu i rozlewu wyrobów
  winiarskich
• organizację rynku wina w zakresie nieuregulowanym w rozporządzeniu Parlamentu
  Europejskiego i Rady (UE) nr 1308/2013

Istotną różnicą jest tu wyłączenie spod regulacji ustawowych, zasad i trybu rejestracji nazw pochodzenia oraz oznaczeń geograficznych wyrobów winiarskich pozyskanych z winogron pochodzących z upraw winorośli położonych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Kwestie te zostaną ujęte w dzisiejszej “ustawie winiarskiej”, której większość dotychczasowego brzmienia zostanie uchylona i która zmieni nazwę na ustawa o oznaczeniach geograficznych win oraz aromatyzowanych produktach sektora wina.

Główną myślą, która przyświecała twórcom nowej ustawy, było ostateczne dostosowanie przepisów polskiego prawa winiarskiego do przepisów wspólnotowych. Warto tu zaznaczyć, że rynek wina jest szczególnie ważny dla Unii Europejskiej a przez to bardzo szczegółowo regulowany. Większość zapisów prawa wspólnotowego przyjmuje tu formę rozporządzenia a zatem obowiązuje wprost w krajach członkowskich (przed krajowymi ustawami) i nie wymaga implementacji. Jednym z najważniejszych dokumentów UE w zakresie rynku wina jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1308/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiające wspólną organizację rynków produktów rolnych […]. W zakresie, którego prawo UE nie reguluje lub którego regulację pozostawia krajowemu ustawodawcy, powstaje przestrzeń dla polskich przepisów, które muszą być bezwzględnie zgodne z porządkiem unijnym.

W przestrzeni tej znajdują się:

• ustalenie właściwość organów w zakresie wykonywania zadań określonych w rozporządzeniu nr 1308/2013 oraz w przepisach Unii Europejskiej wydanych na podstawie rozporządzenia nr 1308/2013
• obowiązki producentów wina
• zasady ewidencjonowania upraw winorośli położonych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej

PRODUKCJA WINA NA NOWYCH ZASADACH

Dla polskich winiarzy zmiany nie będą rewolucyjne choć zauważalne i niewątpliwie korzystne. W praktyce dostosowano przepisy do wymagań, które polskie winiarstwo spełniać, tak czy inaczej, musiało. Zmiany w definicjach wydają się pełnić przede wszystkim rolę porządkową. Otwierają jednak drogę stworzenia ram prawnych dla funkcjonowania dojrzałego winiarstwa – choćby w zakresie możliwości zakupu winogron czy ograniczenia obowiązku usuwania odpadów.

Wprowadzonym do rodzimego porządku prawnego pojęciem jest plantator winorośli – (z odesłania do Rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) 2018/273) – oznacza osobę fizyczną lub prawną bądź grupę osób fizycznych lub prawnych (co ciekawe bez względu na status prawny takiej grupy i jej członków w świetle prawa krajowego), których gospodarstwo znajduje się na terytorium Unii, które posiadają obszar upraw winorośli, jeżeli produkt pochodzący z tego obszaru jest wykorzystywany do komercyjnej produkcji produktów sektora wina […].

Zupełnie na nowo zdefiniowano też producenta wina – będzie to odtąd podmiot, który wyrabia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wino z winogron, moszczu winogronowego lub młodego wina w trakcie fermentacji z przeznaczeniem do wprowadzenia do obrotu.

W stosunku do poprzedniej definicji producenta (osoba fizyczną lub prawna, która wyrabia lub rozlewa wino z upraw własnych w celu wprowadzenia go do obrotu) jest to krok ku logice i porządkowi. Producentem wina będzie bowiem producent wina. Określenie skali produkcji oraz wynikających z niej obowiązków oddelegowano słusznie do definicji szczegółowych.

Zgodnie z tą koncepcją pojawiają się dwie nowe kategorie producentów wina:

• producent wina z upraw własnych – producent wina wyrabiający wino wyłącznie z produktów sektora wina wyrobionych z winogron zebranych z upraw własnych winorośli położonych na terytorium  Rzeczypospolitej Polskiej
• drobny producent wina z upraw własnych – producent wina z upraw własnych spełniający wymagania określone dla drobnego producenta w rozumieniu art. 2 ust. 3 rozporządzenia 2018/273, wyrabiającego mniej niż 1 000 hektolitrów wina z upraw własnych w ciągu roku winiarskiego

Poza definicjami wymienionymi już we wstępie, bocznym wejściem wkracza jeszcze jednak kategoria producentów. Analogicznie do obowiązujących dziś przepisów, mamy do czynienia ze zwolnieniem przewidzianym dla winiarzy rolników produkujących rocznie do 100 hl wina z własnych upraw.

Omawiany tu dziś projekt, dokonuje koniecznej dla porządku nowelizacji ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców, która w art. 6 w ust. 1 pkt 3 otrzymuje brzmienie:

“Przepisów ustawy nie stosuje się do […] wyrobu wina przez drobnych producentów wina z upraw własnych w rozumieniu art. 2 pkt 23 ustawy z dnia ………. r. o wyrobach winiarskich (Dz. U. ……) będących rolnikami  wyrabiającymi mniej niż 100 hektolitrów wina w ciągu roku winiarskiego, którzy wyłącznie wyrabiają i rozlewają wino uzyskane z winogron pochodzących z upraw własnych”

Mamy zatem faktycznie do czynienia z następującymi rodzajami producentów wina:

• producent wina – czyli ten który wino wytwarza
• producent wina z upraw własnych – tj. producent, który wytwarza wino z własnych owoców
• drobny producent wina z upraw własnych – będący producentem wina z upraw własnych, który produkuje mniej niż 1000 hektolitrów (100 000 litrów) wina rocznie.

oraz

• drobny producent wina z upraw własnych będący rolnikiem wyrabiającym mniej niż 100 hektolitrów wina w ciągu roku winiarskiego, który wyłącznie wyrabia i rozlewa wino uzyskane z winogron pochodzących z upraw własnych

Zapewne wiele osób zapyta, czym są pojawiające się w przepisach – produkty sektora wina. Zasadniczo jest to samo wino oraz jego formy szczególne, takie jak młode wino w trakcie fermentacji, wino likierowe czy też wino musujące ale też moszcz winogronowy czy częściowo sfermentowany moszcz winogronowy. Omówiliśmy je nieco bardziej szczegółowo przy okazji poszukiwań definicji samego wina. Zainteresowanych odsyłam zatem do właściwego wpisu. Jego lekturę dla odświeżenia wiedzy polecam też z uwagi na wprowadzenie pewnego porządku definicyjnego, koniecznego dla zrozumienia istoty planowanych zmian.

Gdzie jesteś definicjo wina?

EWIDENCJA WINNIC

Jedną z poważniejszych zmian dla polskiego winiarstwa, będzie niewątpliwie rozdzielenie ewidencji dla plantatorów, czyli właścicieli winnic od ewidencji producentów wina. Jest normą w dojrzałych krajach winiarskich, że wino produkowane jest z owoców zakupionych u lokalnych winogrodników. Dotychczasowe przepisy skupiają się na winiarzach, produkujących wino wyłącznie z własnych upraw. Legislacyjna próżnia, utrudnia zatem produkcję wina z zakupionych owoców a w stosunku do takich producentów wyklucza wręcz możliwość zastosowania niektórych procedur, jak choćby certyfikacja rocznika i odmiany.

Certyfikacja wina

Nową instytucją z którą spotkają się polscy winiarze po zmianie ustawy, będzie rzeczona Ewidencja winnic. Do ewidencji, prowadzonej przez Dyrektora Generalnego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa, wpisywane będą uprawy winorośli położone na terytorium Polski a wpis dokonywany będzie na wniosek plantatora winorośli.

Należy zwrócić tu uwagę, że do ewidencji będą mogły być wpisywane jedynie te uprawy winorośli, które spełniają wymagania określone w rozporządzeniu 1308/2013. Wymogi te dotyczą ograniczenia nasadzeń do odmian zaklasyfikowanych do produkcji wina w naszym kraju. Obowiązek takiej klasyfikacji powstanie zaś gdy średnia produkcja w ciągu ostatnich 5 lat winiarskich, przekroczy 50 000 hektolitrów (na tę chwilę średnia ta wynosi około 6 500 hl). W przypadku gdy limit zostanie przekroczony, minister właściwy do spraw rynków rolnych określi, w drodze rozporządzenia, wykaz nazw odmian winorośli lub ich synonimów przeznaczonych do uprawy w celu pozyskiwania winogron do wyrobu wina. Przedmiotowa ustawa wprowadza zatem jedynie ramy dla przyszłych regulacji w tym zakresie.

Z czego można robić wino?

Podsumowując krótko, możliwe będzie zarejestrowanie uprawy winorośli (czyli winnicy), bez zgłaszania produkcji wina. Dookreślone zostaną też warunki produkcji wina z zakupionych owoców, które będą mogły być nabywane jedynie u plantatorów posiadających wpis w ewidencji.

REJESTR PRZEDSIĘBIORCÓW PO ZMIANACH 

Jak dobrze wiemy, działalność gospodarcza w zakresie wyrobu lub rozlewu wyrobów winiarskich jest działalnością regulowaną w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców i wymaga uzyskania wpisu do rejestru przedsiębiorców wykonujących działalność w zakresie wyrobu lub rozlewu wyrobów winiarskich. Oznacza to, że produkcja wyrobów winiarskich może być prowadzona w oparciu działalność gospodarczą, podlegającą dodatkowo wpisowi do specjalnego rejestru.

Rejestr ten prowadzony był dotąd przez Ministerstwo Rolnictwa. Zgodnie z projektem ustawy, jego prowadzenie przejmie Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa. Producenci win owocowych, cydrów czy miodów pitnych będą zatem dokonywali wpisu w KOWR, podobnie jak czynili to dotąd rodzimi winiarze.

Podobnie jak w przepisach obowiązujących dzisiaj, od przepisu tego przewidziano jednak pewne wyjątki. Regulowaną działalnością gospodarczą nie będzie bowiem działalność gospodarcza w zakresie:

• wyrobu wina przez drobnego producenta wina z upraw własnych
• rozlewu wyrobów winiarskich, wprowadzonych do obrotu w opakowaniach zbiorczych
  takich jak beczki lub kegi, w miejscu prowadzenia sprzedaży detalicznej tych wyrobów

Przywołać do porządku należy jednak wszystkich, którzy będą chętni niewłaściwie interpretować ten przepis. Aktywności takie będą zwolnione z obowiązku uzyskiwania wpisu w Rejestrze przedsiębiorców wykonujących działalność w zakresie wyrobu lub rozlewu wyrobów winiarskich i nie będą stanowiły działalności regulowanej – nadal jednak ich prowadzenie będzie możliwe na zasadach ogólnych przewidzianych dla przedsiębiorców. Jedynym podmiotem, który nie musi prowadzić działalności gospodarczej pozostaje drobny producent wina z upraw własnych będący rolnikiem wyrabiającym mniej niż 100 hektolitrów wina w ciągu roku winiarskiego, który wyłącznie wyrabia i rozlewa wino uzyskane z winogron pochodzących z upraw własnych.

CYDR I PERRY W RZEMIEŚLNICZYM WYDANIU

Środowiska cydrowników rzemieślniczych od dawna oczekiwały zmian w definicji cydru. Dotychczasowa, szeroka niczym ocean, pozwalała bowiem wytwarzać cydr w sposób niekoniecznie ortodoksyjny, z wykorzystaniem przetworzonych surowców i licznych substancji słodzących. Oczekiwane przez małych, rzetelnych producentów ale też pożądane z punktu widzenia konsumentów, było wyraźnie rozdzielenie cydrów i perry w swoim szerokim rozumieniu, od cydrów i perry wytwarzanych stosownie, wyłącznie z jabłek i gruszek. Omawiany dziś projekt wychodzi w dużej mierze na przeciw takim oczekiwaniom, wprowadzając w przypadku cydru i perry ich markowe odpowiedniki.

Definicja cydru raz jeszcze

Problemy dotychczasowych regulacji omówiliśmy swojego czasu w dedykowanym wpisie (powyżej) a także ostatnio, podczas spotkania LIVE Z PARAGRAFEM, poświęconego rejestracji produkcji cydru (zapis jest dostępny w serwisie YouTube – serdecznie zapraszam).

Cydr pozostanie wciąż napojem o rzeczywistej zawartości alkoholu przekraczającej 1,2%, lecz nieprzekraczającej 8,5%  objętościowych, otrzymanym w wyniku fermentacji alkoholowej nastawu na cydr, bez dodatku alkoholu, z  możliwością słodzenia lub dodania soku jabłkowego lub zagęszczonego soku jabłkowego – czyli produktem niebudzącym wielkiego entuzjazmu wśród świadomych konsumentów.

Nastaw na cydr stanowił będzie, znanym już zwyczajem, mieszaninę sporządzoną przy użyciu jabłek, moszczu jabłkowego, soku jabłkowego lub zagęszczonego soku jabłkowego, z możliwością dodania wody, sacharozy, cukru płynnego, inwertowanego cukru płynnego, glukozy, syropu glukozowego, fruktozy, syropu glukozowo-fruktozowego, drożdży, pożywek lub kwasów organicznych.

Cydr markowy będzie już jednak napojem, o rzeczywistej zawartości alkoholu przekraczającej 1,2%, lecz nieprzekraczającej 8,5% objętościowych, otrzymanym w wyniku fermentacji alkoholowej nastawu na cydr markowy, bez dodatku  alkoholu, z możliwością słodzenia, lub dodania soku jabłkowego.

Sama definicja wydaje się już na pierwszy rzut oka skromniejszą (a cnota ta jest tu wyjątkowo cenna). Blisko naszego zadowolenia jest też kluczowy tu nastaw na cydr markowy, który stanowił będzie mieszaninę sporządzoną przy użyciu jabłek lub moszczu jabłkowego, z możliwością dodania wody, sacharozy, drożdży, pożywek lub kwasów
organicznych. Nie jesteśmy tu na poziomie naturalności wina ale tak ascetyczna definicja cydru markowego mogłaby okazać się nadmiernie przesadna w tym przypadku. Mimo wszystko trzeba odnotować wyraźny postęp.

Planowane zmiany  dotyczące perry są analogiczne, nie ma większego sensu ich omawianie w tym miejscu.

Co ciekawe, wprowadzona zostanie tez prawdopodobnie odrębna kategoria dla cydru lodowego – choć tej zabrakło już ewidentnie legislacyjnej elegancji. Cydr lodowy został zakwalifikowany jako szczególny rodzaj wina owocowego markowego – o rzeczywistej zawartości alkoholu od 8,5%, lecz nieprzekraczającej 15% objętościowych, otrzymanym w wyniku fermentacji alkoholowej nastawu na wino owocowe markowe sporządzone z jabłek
mrożonych lub moszczu z jabłek mrożonych, bez dodatku alkoholu, z możliwością słodzenia, leżakowanym przez okres nie krótszy niż 6 miesięcy.

Niby dobrze, że kategorię taką wprowadzono ale odczuwam też pewną niechęć dla tego przepisu. Niewielkie możliwości technologicznej ingerencji nieco kłócą się z produkcją cydru lodowegozarówno z mrożonych jabłek jak i mrożonego moszczu. Nieuzasadnione jest też dla mnie dodatkowe słodzenie takiego wyrobu. Zabieg polegający na wtłoczeniu do definicji cydru lodowego formy szczególnej wina jabłkowego też nieco sam w sobie drażni. Chciałoby się cydru lodowego markowego… ale może to już nazbyt wiele

NOWE LIMITY DLA MAŁYCH PRODUCENTÓW MARKOWYCH  CYDRÓW, MIODÓW PITNYCH I WIN OWOCOWYCH

Największe zmiany spodziewane są w przypadku fermentowanych napojów winiarskich. Organiczną zmianą jest już wspomniane wyżej, przeniesienie rejestru działalności regulowanej, tj. rejestru przedsiębiorców wykonujących działalność w zakresie wyrobu lub rozlewu wyrobów winiarskich z Ministerstwa Rolnictwa do KOWR.

Ogólne zasady uzyskiwania wpisu do tego rejestru nie ulegną większym zmianom. Istotnie zmieni się jednak sytuacja producenta wytwarzającego wyroby winiarskie z własnego surowca. Podobnie jak obowiązująca jeszcze ustawa winiarska, także nowy dokument powtarza szereg ułatwień w zakresie uzyskania wpisu w rejestrze dla producentów wina owocowego markowego, cydru lub perry (tak na marginesie ustawodawca miał tu chyba ma myśli markowe cydry i perry) uzyskanych z własnych drzew lub krzewów owocowych oraz miodu pitnego markowego z miodu uzyskanego z własnej pasieki.

Zasadniczej zmianie uległy limity takiej produkcji, które dla win owocowych, cydrów i perry nie były dotąd imponujące (stosownie 5000 i 10 000 litrów) a dla miodów pitnych wręcz znikome (500 litrów miodu jako surowca).

Nowe limity nakreślono dla wyżej wymienionych kategorii produktów na poziomie 1000 hl (czyli podobnie jak w przypadku wina z upraw własnych – 100 000 litrów), przy czym:

• dla wina owocowego markowego, cydru lub perry, z surowców uzyskanych z własnych drzew lub krzewów owocowych, ilość wyrobionych napojów to nie więcej niż 100 hektolitrów na każdy pełny, posiadany hektar gruntu rolnego (posiadać też należy tytuł prawny do obsadzonego drzewami lub krzewami owocowymi co najmniej 1 hektara gruntu rolnego, z którego pozyskuje się owoce).
• miodu pitnego markowego z miodu uzyskanego z własnej pasieki, przy czym ilość wyrobionego miodu pitnego markowego nie może być większa niż 20 litrów na każdą posiadaną rodzinę pszczelą, oraz prowadzi pasiekę powyżej 80 rodzin pszczelich w ramach działów specjalnych produkcji rolnej.

Naiwne nagłówki artykułów, które zapewne niebawem znajdziecie w internecie o “zwiększeniu limitu do 100 000 litrów” nie oddają zatem zupełnie prawdziwego stanu rzeczy. O ile brak słowa “markowy” przy cydrach i perry jest zapewne omyłką pisarską (mamy wciąż do czynienia zaledwie z projektem), to nie jest dla mnie zrozumiałe konsekwentne obstawanie przy minimalnej powierzchni gruntu obsadzonego drzewami. Bardzo mały sadownik, który ma mniej niż 1 ha sadu, nie może skorzystać z ułatwień dedykowanych małym producentom. Od nowych projektów oczekuje się wprowadzenia dobrej zmiany i ta była tu oczekiwana. Odnosi się to też do minimalnego rozmiaru pasieki, która wynosić musi przynajmniej 80 rodzin pszczelich.

Należy też zwrócić uwagę, że dotychczasowy limit dla ułatwień przewidzianych dla miodosytników odnosi się do miodu jako surowca (w zależności od rodzaju miodu pitnego, ilość napoju mogła się zatem istotnie różnić), postulowany limit będzie natomiast dotyczył już wyrobionego miodu pitnego. Niemała już pasieka, składająca się z 80 rodzin pszczelich, wyprodukuje zatem w tym reżimie maksymalnie 1600 litrów miodu pitnego markowego. Myślę, że zapisy te powinny zostać dokładnie przedyskutowany w środowiskach producentów.

SPORE ZMIANY W PRZEPISACH AKCYZOWYCH 

Zmianą, której doniosłość należy docenić, jest zmiana wprowadzana przy okazji uchwalania omawianej dziś ustawy, która dotyczy ustawy o podatku akcyzowym. Być może jest to najpoważniejsza i najbardziej korzystna zmiana jakiej zaznają producenci wyrobów fermentowanych.

Co do zasady, produkcja wyrobów akcyzowych w Polsce może odbywać się wyłącznie w składzie podatkowym. Ma on swoje istotne zalety, pozwala choćby zawiesić obowiązek zapłaty akcyzy do czasu wytworzenia produktu gotowego. Organizacja składu podatkowego jest jednak sformalizowana i przynajmniej początkowo, bardziej kosztowna.

Ustawodawca przewiduje zaledwie dwa wyjątki od tego ogólnego reżimu. Wyłączona z obowiązku produkcji w składzie podatkowym, została produkcja wyrobów akcyzowych, z wykorzystaniem wyłącznie wyrobów akcyzowych, od których akcyza została zapłacona. Nieco mniejsze wymagania i koszty takiego systemu okupione są jednak największą jego wadą – system zapłaconej (tudzież przedpłaconej) akcyzy… wymaga z samej definicji, zapłaty akcyzy z góry. Co dla produktów wytwarzanych miesiącami a nierzadko leżakowanymi latami, stanowi to spore obciążenie.

Jedynym produktem, który wymykał się dotąd temu wyborowi jest wino z upraw własnych. Winiarze produkujący wino z własnych upraw do 1000 hl rocznie, mogli bowiem wytwarzać je poza składem podatkowym ale podatek akcyzowy odprowadzać od gotowego produktu. Wszystko wskazuje na to, że wyjątek ten będzie rozszerzony także o inne, rzemieślnicze produkty!

Przepis nowelizujący ustawę o podatku akcyzowym rozszerza listę wyjątków, które będą dotyczyły teraz

…mniej niż 1 000 hektolitrów w ciągu roku kalendarzowego:

• win wyrobionych z winogron pochodzących z upraw własnych winorośli
• napojów fermentowanych wyrobionych z surowców uzyskanych we własnym gospodarstwie

Producenci markowych win i miodów, oraz przyszli producenci markowych cydrów i perry z całą pewnością docenią tę naprawdę rewolucyjną zmianę. Kamień z serca spadnie też zapewne wszystkim winiarzom, którzy obok winnicy mieli też sad a w swojej winiarni produkowali zarówno wina jak i cydry czy wina owocowe. Pozostawali bowiem w szczególnej sytuacji w zakresie obowiązku podatkowego, płacąc część akcyzy (za cydr) z góry, część zaś (wino) z dołu. Dobra zmiana

Na pierwszy raz chyba nam starczy Zachęcam do lektury przepisów, komentarzy i dyskusji. Środowiskom producenckim zalecam też dogłębną analizę potencjalnych skutków regulacji, zbieranie uwag i wysyłanie ich do ministerstwa rolnictwa. Zmiany w sowim ogóle są całkiem pozytywne – diabeł jednak tkwi zwykle w szczegółach. Z całą pewnością nie jeden raz jeszcze wrócimy do tego tematu w najbliższym czasie.

The post Projekt ustawy o wyrobach winiarskich first appeared on Paragraf w kieliszku.

DWIE USTAWY ZAMIAST JEDNEJ

Zgodnie z zapowiedzią rządu, planowane zmiany przyjmą formę dwóch ustaw:

• nowej ustawy o wyrobach winiarskich w której uregulowane zostaną zagadnienia dotyczące fermentowanych napojów winiarskich oraz rynku wina
• nowelizacji znanej ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o wyrobie i rozlewie wyrobów winiarskich, obrocie tymi wyrobami i organizacji rynku wina, która zmieni nazwę na ustawa o oznaczeniach geograficznych win oraz aromatyzowanych produktach sektora wina.

Pełną zapowiedź znajdziecie w wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów.

Na tę chwilę dostępne są założenia. Sam projekt ustawy ma zostać przyjęty przez Radę Ministrów w pierwszym kwartale 2021 roku.

ZMIANY DLA POLSKICH WINIARZY

Nie ma wątpliwości Polska staje się poważnym krajem winiarskim. Przedmiotowe dziś zapowiedzi pozwalają spodziewać się, że nasza legislacja nadąży wreszcie za tą powagą. Jak wskazują projektodawcy:

Projektowane zmiany powinny przyczynić się do poprawy przejrzystości przepisów związanych z wyrobem wyrobów objętych rynkiem wina oraz usprawnić kontrolę producentów wina przez wyeliminowanie pozyskiwania analogicznych informacji w ramach poszczególnych kontroli prowadzonych przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa, Inspekcję Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych oraz Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa.

Niezależnie od formy zorganizowania nowego systemu, należy uznać ten koncept za niezwykle pożyteczny. Dotychczasowa praktyka sprowadzała się do dublowania obowiązków zarówno po stronie urzędniczej jak i producenckiej. Polski winiarz musi dziś przekazywać identyczne informacje do wielu instytucji, kopiując wprost dane z rubryk kolejnych formularzy. Podobnie tez różne organy państwa, jak IJHARS czy KOWR, dokonują kontroli w bardzo podobnym zakresie. Wydaje się to szczególnie ważne w kontekście certyfikacji wina. Dobrze przeprowadzona zmiana może faktycznie uprościć procedury a przez to codzienną praktykę producentów.

Projektowana ustawa wprowadza ewidencję winnic, z których winogrona będą mogły być przeznaczane do wyrobu wina, co ma zapewnić przedsiębiorcom wyrabiającym wino z zakupionych surowców informację o lokalizacji bazy surowcowej.

W krajach typowo winiarskich, naturalną koleją rzeczy jest zakup winogron do produkcji wina. W Polsce temat ten nie był dotąd szczególnie ważny, zarówno z uwagi na brak podaży owoców (większość winiarzy była zainteresowana samodzielną produkcją wina) jak też ze względu na znaczące utrudnienia formalne (zakup owoców pozbawiał “małego winiarza” wszystkich przywilejów). W ostatnich latach sytuacja ta uległa jednak pewnej zmianie. Istnieją już zarówno winnice dysponujące w dobrych rocznikach nadwyżkami owoców, jak też producenci zainteresowani zwiększeniem skali swojej produkcji. Dostęp do ewidencji zarejestrowanych winnic będzie dla nich niewątpliwie pożytecznym narzędziem. Konieczne jest jednak aby wprowadzone zostały przy tej okazji także uproszczenia w zakresie rejestracji produkcji wina z zakupionych owoców. Niezależnie od prac planowanych w Ministerstwie Rolnictwa, należy zauważyć, że przywileje “małego winiarza”, zdefiniowanego dziś jako produkującego wina z własnych owoców, rozciągają się także na inne ustawy, takie jak ustawa o podatku akcyzowym, ustawa o wychowaniu w trzeźwości czy też ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia. Wszystko będzie zależało więc od zakresu planowanych zmian w prawie.

Przywileje „małego winiarza”

Projekt ustawy przekazuje prowadzenie rejestru przedsiębiorców wykonujących działalność w zakresie wyrobu lub rozlewu wyrobów winiarskich (rejestr działalności regulowanej) Dyrektorowi Generalnemu Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa. Obecnie rejestr ten jest prowadzony przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Zmiana ta może faktycznie zlikwidować niejasny i zniechęcający system w którym winiarz produkujący wino z upraw własnych w ilości do 1000 hl rocznie, uzyskiwał jedynie wpis w ewidencji prowadzonej przez KOWR, ale gdy limit ten przekroczył bądź też kupował część owoców, musiał już uzyskiwać osobny wpis w rejestrze działalności regulowanej prowadzonej przez Ministra Rolnictwa – po spełnieniu szeregu odrębnych wymagań w tym zakresie. O ile dało się wytłumaczyć odrębność rejestrów dla wina i pozostałych wyrobów winiarskich, to dualizm systemu rejestracji na rynku wina nie budził zrozumienia ani też entuzjazmu.

W zakresie przeprowadzania certyfikacji wina odmianowego i wina rocznikowego projektowana ustawa wprowadza możliwość certyfikacji winogron, które następnie mogą być używane do wyrobu win odmianowych i win rocznikowych. Wyżej wymieniony system certyfikacji w stosunku do obecnie obowiązującego systemu zawiera mechanizm zezwalający na certyfikację odmian winorośli do momentu ich zbioru i przekazania producentowi w celu produkcji wina rocznikowego bądź odmianowego. Istnieje również możliwość integracji systemu certyfikacji z systemem kontroli urzędowej winnic i producentów wina. Działanie takie przyczyni się do ograniczenia obciążeń administracyjnych oraz poprawi przepływ informacji między instytucjami zaangażowanymi w obrót dokumentów w tym zakresie. 

Kolejny krok służący ułatwieniu produkcji wina z zakupionych winogron. Jak rozumiem zamysł projektu, pozwoli na certyfikację samych winogron. Możliwe stanie się zatem oznaczanie win rocznikiem i nazwą odmiany, niezależnie od tego czy owoce będą pochodziły z upraw własnych czy też zostaną zakupione. Konsekwentne działanie.

Projektowana ustawa określa wymogi związane z utworzeniem krajowej listy odmian winorośli przeznaczonych do uprawy w celu pozyskiwania winogron do wyrobu wina, w przypadku przekroczenia limitu wyrobu wina określonego w przepisach art. 81 ust. 3 rozporządzenia nr 1308/2013 wynoszącego 50 000 hl w ciągu ostatnich pięciu lat winiarskich. Informacje na temat uprawianych odmianach winorośli będą gromadzone w ramach ewidencji winnic.

To akurat wymóg przepisów wspólnotowych, który prędzej czy poźniej musimy pewnie zrealizujemy. Co do zasady, państwa członkowskie Unii Europejskiej dokonują klasyfikacji odmian winorośli, które mogą być sadzone, sadzone ponownie lub szczepione na ich terytoriach dla celów produkcji wina. Obowiązek ten dotyczy jednak wyłącznie państw członkowskich, których roczna produkcja wina – obliczana na podstawie średniej produkcji w ciągu ostatnich 5 lat winiarskich – przekracza 50 000 hektolitrów (w Polsce w roku winiarskim 2018/2019, produkcja wynosiła zaledwie 12 750 hl). Ministerstwo w Polskie winiarstwo jednak najwyraźniej wierzy Zapowiadane przepisy stworzą bowiem ramy prawne wprowadzenia krajowej listy odmian gdy będzie to już konieczne.

Z czego można robić wino?

WYROBY WINIARSKIE W NOWEJ ODSŁONIE

W zakresie nieuregulowanym w przepisach UE projektowane przepisy wprowadzają zmiany w zakresie definiowania i klasyfikacji fermentowanych napojów winiarskich oraz wymogów związanych z technologią. Celem tych zmian jest podniesienie konkurencyjności tych wyrobów, uwzględnianie nowych tendencji na rynku oraz wykorzystanie większych ilości niezagospodarowanych nadwyżek owoców.

Tzw. fermentowane napoje winiarskie, pozostają poza głównym obszarem zainteresowań Unii Europejskiej. Ich produkcja, znakowanie czy zakres dopuszczalnych technologii określone zostały przez to w polskim porządku prawnym. Lista takich wyrobów obowiązująca w obecnej ustawie winiarskiej budzi jednak pewne emocje. Wiele kategorii produktów zdaje się dziś bowiem pozostałością po poprzedniej epoce a te stosunkowo nowe jak cydr czy perry, drażnią producentów tych napojów, brakiem zrozumienia ich istoty. Zmiany w tym zakresie są konieczne i wyczekiwane przez branżę.

W stosunku do przepisów art. 19 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o wyrobie i rozlewie wyrobów winiarskich, obrocie tymi wyrobami i organizacji rynku wina dotyczących uzyskania wpisu do rejestru na tzw. uproszczonych zasadach, w projektowanej ustawie proponuje się zwiększenie limitu produkcji wina owocowego markowego, cydru markowego, cydru, perry markowego oraz perry z owoców pozyskanych z surowców z upraw własnych lub miodów pitnych wyrabianych z miodu uzyskanego z własnej pasieki do łącznej ilości, nie większej niż 100 000 l, który będzie uzależniony od posiadanego areału upraw lub ilości posiadanych rodzin pszczelich. W projekcie ustawy przewiduje się również zrównanie wymagań, które muszą być spełnione przez przedsiębiorców wyrabiających wina owocowego markowego, cydru markowego, cydru, perry markowego, perry oraz miodu pitnego markowego wytworzonych z surowców uzyskanych we własnym gospodarstwie z wymaganiami które muszą spełniać drobni producenci wina z upraw własnych (produkcja do 100 000 l wina) przez ich zwolnienie z posiadania planu obiektów budowlanych przeznaczonych do wykonywania tej działalności.

Dotychczasowe przepisy wprowadzały pewne uproszczenia w zakresie uzyskiwania wpisu w rejestrze dla producentów produkujących markowe wina owocowe, markowe miody pitne czy też cydry i perry, z surowca pochodzącego z własnych sadów lub pasiek. Limity te wynosiły 10 000 litrów dla cydru i perry, 5 000 litrów dla wina owocowego markowego i zaledwie 500 litrów miodu służącego do wytworzenia miodu pitnego. Zapowiadana zmiana miałaby uzależnić wielkość tego limitu od rozmiaru upraw lub wielkości pasieki – brzmi to racjonalnie i jeśli zostanie równie sensownie zapisane w szczegółach, z pewnością zachęci sadowników i pszczelarzy do produkcji wyżej wymienionych napojów. Podejmowanie inwestycji i wysiłek włożony w produkcję wyrobów winiarskich, niweczyła perspektywa ograniczonej produkcji lub konieczności spełnienia niezbyt rzemieślniczych wymagań, nakładanych przez ustawę. Ograniczenie innych wymagań formalnych, które nie przystawały często do rozmiaru produkcji małych wytwórców, jedynie wzmocni ten pożądany trend.

Doniosłym wydarzeniem, które nie zostało tu wyraźnie podkreślone, jest prawdopodobne wprowadzenie kategorii cydru markowego i markowego perry. Największym chyba problemem cydru na polskim rynku jest dziś nadmiernie szeroka definicja tego napoju, która pozwala zmieścić pod tą nazwą zarówno rzemieślnicze cydry produkowane naturalnymi metodami z jabłek, jak też przemysłowe produkty ze słodzonych, zagęszczonych soków jabłkowych. Zmiana taka, jeśli będzie miała wydźwięk większy niż kosmetyczny, ułatwi konkurowanie małym producentom produktów jakościowych, którzy nie chcą chodzić na technologiczne kompromisy spowodowane wyłącznie chęcią zysku. Wyraźne odróżnienie cydrów markowych może być bowiem jasną rekomendacją dla konsumenta, który przy niskiej kulturze spożywczej w naszym kraju nie jest w stanie rozeznać się w ofercie.

Definicja cydru raz jeszcze

Dla poprawy przejrzystości przepisów sektorowych należy zharmonizować przepisy regulujące technologiczne wymogi wyrobu wyrobów winiarskich z zasadami dotyczącymi ich znakowania w zakresie podawania na etykietach nazw tych wyrobów.

Niewątpliwie i w tym  zakresie powinien zostać wprowadzony porządek. W przypadku produkcji i znakowania wina, rozbieżności takich zasadniczo nie ma. Odrębne regulacje dla różnych, “polskich wynalazków” winiarskich, które pozostają wciąż produktami spożywczymi, nie sprzyja komfortowi pracy producentów.

Projektowana ustawa przekazuje Dyrektorowi Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa kompetencję do prowadzenia rejestrów działalności regulowanej w zakresie wyrobu lub rozlewu wyrobów winiarskich. W związku z tym, że ewidencja producentów win (gronowych), z uwagi na przepisy UE jest prowadzona przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa, proponuje się przeniesienie ww. rejestru działalności regulowanej do zakresu kompetencji ww. organu, co pozwoli na efektywniejsze zaangażowanie w prace koncepcyjne związane z rozwojem rynku wina i wyrobów alkoholowych oraz lepszą współpracę z organizacjami zrzeszającymi producentów wyrobów winiarskich, piwa, napojów spirytusowych oraz alkoholu etylowego.

Ciężko oceniać znaczenie zmiany organu prowadzącego ewidencje. Istotnym będzie jednak to jak ostatecznie zmienią się wymagania dla uzyskania wpisu w takiej ewidencji dla producentów wytwarzających i rozlewających wyroby winiarskie.

W ramach wpisu do rejestru działalności regulowanej w zakresie wyrobu lub rozlewu wyrobów winiarskich zrezygnowano również z wymogu posiadania przez przedsiębiorcę planu obiektów budowlanych oraz wymogów określających minimalne dozwolone pojemności stosowanych przez przedsiębiorcę zbiorników do magazynowania i przechowywania wyrobów winiarskich. Projektowana ustawa doprecyzowuje także brzmienie przepisów dotyczących posiadania przez przedsiębiorcę zaświadczenia komendanta powiatowego (miejskiego) Państwowej Straży Pożarnej, państwowego powiatowego inspektora sanitarnego, wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska oraz zaświadczenia o niezaleganiu z należnościami wobec Skarbu Państwa oraz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wskazując jednoznacznie, że te dokumenty powinny być wydawane na wniosek przedsiębiorcy, który będzie występował o wpis do rejestru, o którym mowa w art. 14 projektowanej ustawy.

Uproszczenie a zasadniczo urealnienie wymogów, które spełnić musi przyszły producent wyrobów winiarskich, jest oczywiście bardzo pożądane. Diabeł tkwi jednak w szczególe. Z pewnością zniesienie obowiązku posiadana zaświadczeń od kolejnych służb ucieszyłoby nas wszystkich znacznie bardziej niż jedynie doprecyzowanie brzmienia przepisów

W odniesieniu do uzyskiwania wpisu do rejestru działalności regulowanej w zakresie wyrobu lub rozlewu wyrobów winiarskich doprecyzowano, że wymagań w zakresie wpisu do rejestru nie stosuje się do podmiotów rozlewających wyroby winiarskie do opakowań jednostkowych w miejscu prowadzenia sprzedaży detalicznej tych wyrobów. Ma to na celu jednoznaczne wskazanie, że sprzedawcy detaliczni rozlewający wyroby winiarskie (wina czy cydry) z beczek lub kegów do butelek w celu konsumpcji w miejscu sprzedaży i poza miejscem sprzedaży nie są obowiązani do uzyskania wpisu do ww. rejestru.

Niewątpliwie dobra zmiana. Ta forma sprzedaży jest bardzo popularna na świecie. Konieczność jej organizacji w formie działalności regulowanej wyklucza zasadniczo sens jej istnienia. Podobnie jednak i w tym przypadku, sama ewidencja to jedynie wierzchołek góry lodowej. Różne wątpliwości mogą się bowiem rodzić choćby w zakresie przepisów sanitarnych czy akcyzowych.

OGÓLNA OCENA PLANOWANYCH ZMIAN 

Ciężko rozliczać polityków po ich obietnicach a projekty ustaw o po samych założeniach. Wiem jednak, że prace legislacyjne w tym zakresie, odmiennie od przyjętych dziś standardów, nie były nazbyt pospieszne – spora więc szansa, że są przemyślane. Nadrzędnym motywem zmian, pozostaje też dostosowanie polskich przepisów do prawa wspólnotowego, problematykę winiarską traktującego z najwyższą powagą.  Należy spodziewać się zatem pozytywnej zmiany obecnej sytuacji. Dotychczasowa ustawa winiarska sama w sobie była przełomowa i wyznaczyła formalne ramy dla funkcjonowania rynku wina w Polsce. To w oparciu o ten dokument powstały wszystkie komercyjne winnicy, których dziś mamy w Polsce blisko 300 (2019/2020). Faktem jest jednak, iż miała swoje mankamenty, których część niewątpliwie będzie można wyeliminować w nowym dokumencie. Tych, którzy wypatrują jednak w nowych przepisach realizacji wszystkich “winiarskich postulatów”, czeka raczej rozczarowanie. Większość problemów realnie podnoszonych przez producentów leżała od zawsze poza zapisami ustawy winiarskiej. Rewolucja trwa ale o doniosłości jej nowej odsłony, zadecydują proceduralne szczegóły.

Największą zagadką dla mnie pozostaje jednak pewna dychotomia widoczna w zamierzeniach Rady Ministrów. Z jednej strony Ministerstwo Rolnictwa wyraźnie działa na rzecz zwiększenia produkcji rodzimych napojów alkoholowych z drugiej zaś strony Ministerstwo Zdrowia walczy za wszelką cenę by sprzedaż tych samych produktów maksymalnie ograniczyć i utrudnić. Nie pomaga też Ministerstwo Finansów, które najwyraźniej entuzjazmu swoich kolegów, autorów przedmiotu naszych dzisiejszych rozważań, wyraźnie też nie podziela. System prawa powinien być spójny a ustawodawca racjonalny. Prawdziwe zmiany muszą mieć zatem charakter systemowy. Wówczas możliwe jest stworzenie realnych determinantów rozwoju, jak miało miejsce w przypadku polskiego wina w 2008 roku.

Zapowiadają się ciekawe czasy. Niewątpliwie możecie spodziewać się tutaj bieżących komentarzy i monitoringu prowadzonych przez ustawodawcę prac. Zachęcam tym goręcej do subskrypcji ALERTU PRAWNEGO.

The post Nowe prawo winiarskie? first appeared on Paragraf w kieliszku.