Formalna strona etykiety

Wpis ten pierwotnie opublikowano 8 czerwca 2015 roku. Po lekkim odświeżeniu treści warto jednak przypomnieć winiarzom o obowiązkach w zakresie znakowania wina. Kontrole WIJHARS a także moje obserwacje potwierdzają, że wielu polskich winiarzy wciąż popełnia błędy w tym zakresie.

Etykieta butelki skrywającej upragnione wino, powinna być nie tylko nośnikiem marketingowego przekazu ale także dostarczyć nam pełnych, niezbędnych informacji, pozwalających na racjonalne podjęcie decyzji o jego zakupie. O etykietach win napisano już w Internecie wiele, zarówno w kontekście rozszyfrowywania apelacyjnych zawiłości jak i narzuconych przez prawo formalnych wymagań obowiązujących w poszczególnych krajach. Stan wiedzy warto jednak na bieżąco aktualizować, czemu posłużyć ma także niniejszy wpis.

Zachęcam raz jeszcze do lektury 🙂


CO W PRAWIE PISZCZY

Podstawowe przepisy obowiązujące w Unii Europejskiej

Regulacje krajowe

  • Ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o wyrobie i rozlewie wyrobów winiarskich, obrocie tymi wyrobami i organizacji rynku wina (tzw. ustawa winiarska) Dz.U. 2011 nr 120 poz. 690
  • Ustawa z dnia 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych Dz.U. 2001 nr 5 poz. 44
  • Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 grudnia 2014 r. w sprawie znakowania poszczególnych rodzajów środków spożywczych Dz.U. 2015 poz. 29
  • Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 marca 2015 r. w sprawie szczegółowych wymagań w zakresie jakości handlowej niektórych napojów Dz.U. 2015 poz. 474
  • Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 grudnia 2011 r. w sprawie sposobu ustalania i umieszczania numeru identyfikacyjnego partii wina z określonego rocznika lub wina z określonej odmiany winorośli Dz.U. 2012 poz. 4

CZYM JEST ETYKIETA?

Wskazane powyżej Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1169/2011 z dnia 25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności, miało w intencji autorów dokonać aktualizacji, uproszczenia i ujednolicenia prawa żywnościowego UE dotyczącego znakowania żywności (w tym alkoholu). Nowe przepisy mają ułatwić konsumentom dokonanie wyboru  przy zakupie produktów żywnościowych. Głównym celem tych stosunkowo nowych przepisów jest przede wszystkim dostarczanie pełnych i zgodnych z prawem informacji konsumentom, a także zapewnienie harmonijnego funkcjonowania rynku wewnętrznego obrotu żywnością. Pośród swoich licznych zapisów, omawiane  Rozporządzenie definiuje szereg pojęć takich jak czytelność, pole widzenia, nazwa opisowa, nazwa zwyczajowa, itp. I tak:

Etykieta oznacza jakąkolwiek metkę, znak firmowy, znak handlowy, ilustrację lub inny opis pisany, drukowany, tłoczony, odbity lub w inny sposób naniesiony na opakowanie lub pojemnik z żywnością lub załączony do opakowania lub pojemnika z żywnością.

Etykietowaniem będziemy zaś nazywali wszelkie napisy, dane szczegółowe, znaki handlowe, nazwy marek, ilustracje lub symbole odnoszące się do danego środka spożywczego i umieszczone na wszelkiego rodzaju opakowaniu, dokumencie, ulotce, etykiecie, opasce lub pierścieniu towarzyszącym takiej żywności lub odnoszącym się do niej


ZASADY OGÓLNE

Zanim przejdziemy do wymienienia i omówienia konkretnych elementów etykiety wina, należy przyswoić sobie kilka zasad, którymi musimy się kierować opracowując etykietę. Przede wszystkim informacje które są obowiązkowe muszą być zawsze łatwo dostępne i znajdować bezpośrednio na opakowaniu lub na załączonej do niego etykiecie w taki sposób, aby były dobrze widoczne, wyraźnie czytelne oraz, w stosownych przypadkach, nieusuwalne. Nie mogą być w żaden sposób ukryte, zasłonięte, pomniejszone ani przerwane jakimikolwiek innymi nadrukami, ilustracjami czy innym materiałem. Co oczywiste, na etykietach muszą znaleźć się informacje obowiązkowo wymagane przez przepisy. Inne informacje mogą być umieszczane tylko wtedy jeśli przepisy pozwalają na ich fakultatywne umieszczenie. Obowiązkowe informacje na temat żywności muszą być podawane nadto w języku łatwo zrozumiałym dla konsumentów z państw członkowskich, w których dany środek spożywczy jest wprowadzany na rynek.

Obowiązkowe i fakultatywne informacje z zakresu znakowania wina powinny być umieszczone w jednym polu widzenia, tj. w taki sposób, aby były one jednocześnie czytelne bez konieczności odwracania pojemnika (jedynie numer partii może być poza polem widzenia, na którym są pozostałe informacje).

 


ELEMENTY OBOWIĄZKOWE ETYKIETY WINA

Zgodnie z przywołanymi wyżej dokumentami mamy kilka elementów bezwzględnie wymaganych na etykietach wina. Muszą mieć one charakter widoczny, czytelny i trwały a są nimi:

  1. Oznaczenie kategorii produktu winiarskiego
  2. Informacja o chronionej nazwe pochodzenia lub chronionym oznaczeniu geograficznym
  3. Zawartość alkoholu
  4. Miejsce wytworzenia
  5. Wskazanie podmiotu butelkującego
  6. Informacja o importerze
  7. Zawartość cukru
  8. Zawartość potencjalnych alergenów
  9. Numer partii
  10. Ilość produktu netto
  11. Numer identyfikacyjny partii wina

ad. 1 – kategoria produktu 

Jako kategorię  należy tu wskazać oznaczenie przyjęte dla kategorii produktu winiarskiego zgodnie z definicjami podanymi w załączniku IV rozporządzenia NR 479/2008. Odstąpić od takiej praktyki można jedynie w przypadku win oznaczonych na etykiecie chronioną nazwą pochodzenia lub chronionym oznaczeniem geograficznym.

Kategorie produktów winiarskich:

  • wino
  • młode wino w trakcie fermentacji
  • wino likierowe
  • wino musujące
  • gatunkowe wino musujące
  • gatunkowe aromatyczne wino musujące
  • wino musujące gazowane
  • wino półmusujące
  • wino półmusujące gazowane
  • częściowo sfermentowany moszcz winogronowy
  • częściowo sfermentowany moszcz gronowy uzyskiwany z suszonych winogron
  • zagęszczony moszcz winogronowy
  • rektyfikowany zagęszczony moszcz winogronowy
  • wino z suszonych winogron
  • wino z przejrzałych winogron
  • ocet winny

Gdzie jesteś definicjo wina?


ad. 2 – Informacja o chronionej nazwie pochodzenia lub chronionym oznaczeniu geograficznym

Jeśli wino może identyfikować się którymś z tych oznaczeń, etykieta powinna zawierać oznaczenie termin chroniona nazwa pochodzenia lub chronione oznaczenie geograficzne oraz przedmiotową chronioną nazwę pochodzenia lub stosownie chronione oznaczenie geograficzne.


ad. 3 – Zawartość alkoholu 

Mowa tu o rzeczywistej zawartości alkoholu na objętość (w procentach objętościowych) – np. alk. 12 % obj. Dopuszczone odchylenie to 0,5 % obj. dla win spokojnych oraz 1% obj. dla win musujących przy pomiarze dokonywanym w 20 °C.


ad. 4 – Miejsce wytworzenia 

Jako miejsce wytworzenia podaje się dokładną nazwę miejscowości oraz nazwę kraju pochodzenia.


ad. 5 – Wskazanie podmiotu butelkującego 

Jeśli wino zostało wyprodukowane z owoców pochodzących z własnej uprawy i zabutelkowane przez samego winiarza można oznaczyć je zapisem typu zabutelkowane w naszej piwnicy lub też zabutelkowano w winnicy. Jeśli zaś butelkowanie zostało zlecone zewnętrznemu podmiotowi, należy podać oznaczenie tego podmiotu i zapis zabutelkowano przez … 


ad. 6 – Informacja o importerze 

Jeśli wino jest importowane należy wskazać w sposób wyraźny także oznaczenie samego importera


ad. 7 – Zawartość cukru

Oznaczenie to będzie obligatoryjne tylko dla wina musującego, gatunkowego wina musującego, gatunkowego aromatycznego wina musującego i wina musującego gazowanego. Przyjęte do tego celu oznaczenia wskazują określony poziom cukru resztkowego w gotowym winie:

  • brut nature, pas dosé lub dosage zéro (0– 3 g/l)
  • ekstra brut lub extra brut (0–6 g/l)
  • bardzo wytrawne lub brut (0–12 g/l)
  • wytrawne, extra sec lub extra dry (12–17 g/l)
  • półwytrawne, sec lub dry (17–32 g/l)
  • półsłodkie, demi-sec, lub medium dry (33–50 g/l)
  • słodkie, doux lub sweet (ponad 50 g/l)

ad. 8 – Zawartość potencjalnych alergenów

Najczęściej informacja o zawartości dwutlenku siarki i siarczynach w stężeniach powyżej 10 mg/kg lub 10 mg/litr w przeliczeniu na całkowitą zawartość SO2 dla produktów w postaci gotowej bezpośrednio do spożycia.

Podkreślać czy nie?


ad. 9 – Numer partii

Oznaczenie produktów numerem partii nie jest wymagane Rozporządzeniem nr 1169/2011 jest jednak istotne z punktu widzenia samego producenta (na wypadek wycofania partii produktu z rynku). Zasady znakowania produktu numerem partii określa krajowe prawo, tj. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowego zakresu i sposobu znakowania niektórych grup i rodzajów artykułów rolno-spożywczych kodem identyfikacyjnym partii produkcyjnej (Dz.U. 2004 nr 83 poz. 772). Artykuły rolno-spożywcze wprowadzane do obrotu znakuje się widocznym, czytelnym i nieusuwalnym kodem identyfikacyjnym partii produkcyjnej, umożliwiającym identyfikację artykułu rolno-spożywczego z danej partii produkcyjnej.  Środki spożywcze w opakowaniach jednostkowych znakuje się kodem identyfikacyjnym partii produkcyjnej na opakowaniu albo etykiecie. W przypadku opakowań zbiorczych, kod identyfikacyjny partii produkcyjnej umieszcza się na opakowaniu albo pojemniku lub podaje w dokumentach przewozowych lub innych dokumentach towarzyszących. Środki spożywcze w opakowaniach jednost­kowych znakuje się kodem identyfikacyj­nym partii produkcyjnej na opakowaniu albo etykiecie. Jeżeli nie jest możliwe jednoznaczne odróżnienie kodu identyfi­kacyjnego od innych informacji zawartych w oznakowaniu, kod identyfikacyjny należy poprzedzić literą „L”, np. L 123 2020.


ad. 10 – Ilość produktu netto 

To nic innego jak zawartość wina w butelce, czy też w przypadku butelek miarowych, pojemność butelki wyrażana w mililitrach, centylitrach lub litrach.


ad. 11 – Numer identyfikacyjny partii wina

Numer identyfikacyjny partii wina, umieszcza się na etykiecie na opakowaniu jednostkowym wina w sposób widoczny, czytelny i nieusuwalny, czcionką tego samego rodzaju i koloru oraz o tym samym rozmiarze, nie mniejszym niż 2 mm. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 grudnia 2011 r. w sprawie sposobu ustalania i umieszczania numeru identyfikacyjnego partii wina z określonego rocznika lub wina z określonej odmiany winorośli (Dz.U. 2012 poz. 4)

DANE UMIESZCZANE DOBROWOLNIE

  1. Rocznik
  2. Nazwy szczepów winorośli
  3. Informacje o zawartości cukru resztkowe (poza sytuacjami kiedy jest to obowiązkowe, patrz wyżej)
  4. Określenie tradycyjne (dla win o chronionej nazwie pochodzenia lub oznaczeniu geograficznym)
  5. Wspólnotowy symbol określający chronioną nazwę pochodzenia lub chronione oznaczenie geograficzne
  6. Metoda produkcji

ad. 1 – Rocznik

Jako rocznik wina podaje się rocznik zbioru winogron (minimum 85% winogron zebranych w danym roku). Dla win lodowych zebranych zimą po 1 stycznia, podaje się jako rok zbiorów rok poprzedni (czyli rok w którym grona dojrzały).


ad. 2.  – Nazwy szczepów winorośl

Jedna dana odmiana stanowi minimum 85% zawartości kupażu, może zostać umieszczona na etykiecie. W przypadku użycia większej ilości odmian, jeśli stanowią łącznie 100% zawartości kupażu, oznaczamy je od począwszy od tej której zawartość jest największa. Jeśli odmian jest więcej niż 3, to kolejne odmiany powinny zostać ujęte już poza główną etykietą.

Certyfikacja wina


ad. 3 – Informacje o zawartości cukru resztkowego

Poza sytuacjami kiedy jest to obowiązkowe (czyli dla „win musujących”). Zawartość cukru oznaczana jest poprzez zastosowanie określeń takich jak:

  • wytrawne
  • półwytrawne
  • półsłodkie
  • słodkie

Ile cukru w winie?


ad. 4 – Określenie tradycyjne (dla win o chronionej nazwie pochodzenia lub oznaczeniu geograficznym)

Oczywiście jeśli danemu winu przysługuje taka ochrona.


ad. 5 – Wspólnotowy symbol określający chronioną nazwę pochodzenia lub chronione oznaczenie geograficzne

To miejsce na symbole przyjęte dla oznaczenia tych dwóch sposobów ochrony produktu:

logo-wyroby-tradycyjne-i-regionalne


ad. 6 – Metoda produkcji

Ta część zachowana jest elementów wskazujących na specyfikę technologiczną powstawania produktu. Może ona wyróżniać wino ze względu na oryginalny sposób jego wytworzenia. Np: wino dojrzewało w beczce z dębu amerykańskiego lub wino fermentowało w glinianych amforach.


PODSUMOWANIE

Zawartość etykiety wina jest sprawą szczególnie wrażliwą. Konieczne jest zatem bardzo literalne podejście do przepisów regulujących ten przedmiot dla uniknięcia późniejszych, przykrych postępowań. Pamiętajcie proszę, że każdy przecinek, kropka czy rozmiar czcionki, naprawdę mają znaczenie. Jeśli będziecie potrzebowali profesjonalnego audytu etykiet przed wysłaniem do druku, razem z zespołem prawoalkoholowe.pl, pozostajemy jak zawsze w Waszej dyspozycji 🙂


paragrafwkieliszku

38 Comments

    • Bardzo dziękuję, taki był plan zatem będę się tym bardziej radował jeśli będzie faktycznie przydatny 🙂

  1. Witam, trafilem ten ciekawy artykul. Mam pytanie: W jaki sposób na etykietach polskich win określona jest jakość wina. Dziekuje

    • Dziękuję za miłe słowo 🙂 Ufam, że artykuł jest przydatnym. Polskie prawo nie przewiduje stosowania wyróżnika „wino jakościowe”. Przy tej ilości winnic jaką obecnie posiadamy nie znajduje to uzasadnienia. Potwierdzenie jakości wina wynika zatem z rzetelności do której jesteśmy zobowiązani podczas podawania parametrów wina na etykiecie. Decyzja zakupowa konsumenta może więc polegać na świadomym wyborze miejsca wytworzenia, szczepu, rocznika, metody produkcji czy też zawartości alkoholu.

    • Dokładnie tak jak napisałem 😛 Oznaczenie „vol.” można stosować zamiennie z „obj.” ale być musi. Jak wolisz 🙂

        • Nie, co do zasady informacje na etykiecie mogą być umieszczane w innych językach (byle konsekwentnie). Tylko część z nich (np. zawartość alergenów) musi być tłumaczona na język kraju w którym odbywa się sprzedaż (dlatego też widujemy często naklejki importerów).

  2. Jak wygląda sprawa z etykietowaniem miodu pitnego? Odnoszą się do niego te same przepisy?

    • W zakresie ogólnych przepisów odnoszących się do znakowania żywności tak. Przepisy szczególne regulujące rynek wina odnoszą się jednak oczywiście wyłącznie do wina.

  3. Czy zawartość alkoholu może być podawana/drukowana wraz z oznaczeniem partii produkcyjnej. Pytam bo można od razu wydrukować większa liczbę etykiet i tylko zmieniać zawartość alkoholu w zależności od partii.

    • Zawartość alkoholu musi być podana na etykiecie produktu wprowadzanego do sprzedaży, w sposób zgodny z przepisami (rozmiar czcionki, miejsce na etykiecie, treść oznaczeń itp.). Czy będzie wydrukowany na etykiecie, dodrukowany z numerem partii czy też dopisany ręcznie nie ma już znaczenia. W praktyce wielu producentów na większej serii etykiet nie umieszcza informacji, które ulegają zmianie jak numer partii, rocznik i odmiana (w przypadku wina) czy wspomniana zawartość alkoholu.

  4. Czy mógłby Pan proszę wskazać informacje na etykiecie, które w przypadku importu wina z krajów UE muszą zostać przetłumaczone na język polski, jak również wskazać podstawę prawną wymaganego tłumaczenia na język polski dla poszczególnych punktów (1-9) z listy elementów obowiązkowych etykiety wina, wymienionych w artykule?

  5. Szanowny Panie,

    dziękuję za przybliżenie tematu. Ciekawi mnie, czy na etykiecie można informować dowolnie o zdobytych medalach na konkursach winiarskich, czy są jakieś regulacje prawne, które to ograniczają ?

    • Nie ma z tym problemu. Można informować swobodnie o zdobytych medalach.

  6. Witam .Czy uważa Pan, że przy produkcji z winogron które nie pochodzą z upraw własnych nie można na etykiecie wpisać jako producenta podmiotu który przetwarza winogrona na wino (i również butelkuje)? Patrząc na definicję producenta w rozporządzeniu 2019/33 wydaje mi się że podmiot przetwarzający winogrona na wino będzie producentem nawet jak przetwarza winogrona niepochodzące z upraw własnych?

    • To nie jest kwestia moich poglądów tylko przepisów 🙂 Te zaś nie wymagają oznaczenia producenta a jedynie „miejsce wytworzenia wina” oraz określenie „podmiotu butelkującego”. Rozporządzenie 2019/33 zupełnie nie dotyczy zupełnie tego przedmiotu. Odpowiadając nieco inaczej na to pytanie to nie, nie trzeba oznaczać producenta winogron. Oczywiście nie istnieje możliwość produkcji wina z zakupionych winogron w systemie „małego winiarza” jest to jednak możliwe bez tych przywilejów.

  7. Nie do końca się zrozumieliśmy co wynika pewnie z nieprecyzyjnego sformułowania pytania przeze mnie. Pytanie brzmi: czy można na etykiecie wskazać jako producenta i zarazem butelkującego firmę X, jeżeli firma ta produkuje wino z winogron niepochodzących z własnych upraw. Ja w przepisach nie widzę przeciwwskazań. Odnoszę sie do Ad. 5 Pana artykułu gdzie sugeruje Pan, że wskazanie firmy X jako butelkującego możliwe jest tylko jeżeli winogrona pochodzą z własnych upraw tej firmy. Z góry dziękuje za odpowiedź.

    • Odpowiedziałem na to pytanie całkiem precyzyjnie 🙂 Na winie nie podajemy producenta. Podajemy jedynie podmiot butelkujący 🙂 Co do moich sugestii z punktu 5 to niczego takiego tam nie napisałem – jest tam „można oznaczyć je zapisem” gdy wino jest butelkowane przez nas samych. W przypadku gdy podmiot butelkujący jest inny wpisujemy zwyczajnie dane tego podmiotu.

  8. Ja ad. 5 czytam w ten sposób że wskazuje on na dwie przesłanki umożliwiające oznaczenie wina zapisem „zabutelkowano w winnicy”, a mianowicie:
    – produkcje z upraw pochodzących z upraw własnych,
    – zabutelkowanie przez samego winiarza
    Stąd moje pytanie czy jeżeli producent produkuje z zakupionych winogron i sam butelkuje to można go wskazać zarówno jako producenta jak i butelkującego. Mam świadomość że przepisy nie wymagają wskazywania producenta ale czy uważa Pan że takie wskazanie na etykiecie może się znaleźć? Przepis dotyczący fakultatywnych danych szczegółowych wskazuje chyba że inne dane też umieścić na etykiecie wolno.

    • Tak, jeśli obie przesłanki zostaną spełnione łącznie to określenie „wyprodukowano i zabutelkowano przez …” będzie prawidłowe prawidłowe.

  9. A co jeśli chodzi o samą dopuszczalność wskazania producenta na winie? Pisze Pan że na winie nie wskazujemy producenta ale ma Pan na myśli nie ma takiego obowiązku czy nie można tego robić?

    • Proszę przeczytać raz jeszcze ten artykuł na spokojnie 🙂 Obowiązkowe są wyłącznie te informacje, które wymienione zostały na powyższej liście. Obowiązkowo podajemy MIEJSCE WYTWORZENIA oraz DANE PODMIOTU BUTELKUJĄCEGO. Oczywiście możemy podać nazwę producenta.

  10. Czy użycie oznaczenia „e” przy określeniu objętości prowadzi do jakichś dodatkowych komplikacji? W ustawie jest zapis, że jeżeli się na to decydujemy musimy prowadzić rejestr zabutelkowanego wina gdyż będzie to kontrolowane. Z tego co wiem GUM i tak kontroluje winiarzy, więc może warto umieścić znaczek i nie przejmować się, że nalewarka nalała o 1 ml za mało?

    • Oczywiście można oznaczać butelkę znakiem „e” ale musimy mieć na względzie także szerszy kontekst sprawy. Poza kwestiami dotyczącymi paczkowania czy znakowania ilości produktu mamy też przepisy akcyzowe. Szczególnie w przypadku wina produkowane z upraw własnych, tj. w tzw. reżimie „małego winiarza”, butelka jest naczyniem miarowym. Pojemność nominalna musi się zgadzać z ilością produktu akcyzowego jako, że od tej właśnie ilości naliczany jest podatek. Uśrednianie nie jest zatem dopuszczalne.

  11. A jak IJHARS odnosi się do mapek z oznaczeniem województwa. Wiem, że oznaczenia krain geograficznych odpadają (podczas certyfikacji na rocznik i odmianę powiedziano mi że aby się certyfikować na miejsce pochodzenia, winnica musi być uprawiana minimum 25lat). Sporo winnic takie mapki umieszcza, pytanie czy zgodnie z prawem?

    • Znakowanie przede wszystkim nie powinno wprowadzać w błąd. Nie powinno tez zawierać określeń odmiejscowych – te mogą być umieszczane jedynie na wina z „apelacją”. Czy warunki takie spełnia oznaczenie na mapce? Kwestia interpretacji przepisu. Jak dotąd nie spotkałem się jednak z takim zastrzeżeniem w praktyce polskich winnic. Oczywiście jeśli nie jest to konieczne to nie musimy testować systemu 🙂

  12. Dzień dobry, wielkie dzięki za ten artykuł. Chciałam się tylko upewnić choć czuję, że odpowiedź już znalazłam w komentarzach. Mam pytanie w kontekście miodu pitnego: jak wygląda w praktyce numer partii (ad 9) oraz numer identyfikacyjny partii wina (ad 11). Wygląda na to, że miód pitny wymaga tylko naniesienia numeru partii, bo tym drugim wypadku Dziennik Ustaw mówi wyłącznie o winie.

  13. Witam, mam pytanie odnośnie nazw odmiejscowych, które jak rozumiem, nie mogą pojawić się na etykiecie wina polskiego, ponieważ brak nam apelacji. Natomiast jeśli na winie znajduje się logotyp Dziedzictwa Kulinarnego, na którym m.in. widnieje nazwa regionu np. Dolny Śląsk. W związku z powyższym, czy możliwe jest zamieszczenie logo DK z nazwą odmiejscową na etykiecie ?

    • Wszystko zależy od wrażliwości lokalnego IJHARSu. Zasadniczo nie oznaczamy nazwami odmiejscowymi win bez apelacji. Dziedzictwo Kulinarne nie jest certyfikacją w rozumieniu przepisów o ChNP zatem może budzić jakieś wątpliwości. Czasem drażliwe są nawet mapy na których umieszczono kropkę.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *